Psixospiritual inkişaf yolunda insanın keçdiyi mərhələlər həyatın daxili transformasiyasını formalaşdırır. Bu mərhələlərdən ikincisi olan Mürüvvət sadəcə öyrənilən bir anlayış deyil, insanın iç dünyasında yaşadığı haldır. İrfan yolunda bəzi anlayışlar yalnız yaşandıqda başa düşülür və mürüvvət də bu anlayışlardan biridir. Tövbədən sonra gələn bu meydan, insanın zahiri davranışlarını deyil, daxili duruşunu dəyişir və onu yalançı mənəvi eqonun tələlərindən qoruyur.
Tövbə mərhələsi insanın keçmiş səhvlərinə peşman olması deyil, həyatını dəyişmək üçün özündə bir dayanacaq yaratmasıdır. Tövbə etdikdən sonra həyat dəyişməyə başlayır, münasibətlər pozula bilər və bəzi planlar dağılır. Bu dəyişikliklər qorxulu görünsə də, əslində sağlam olan qalır, saxta olan isə tökülür. İrfan ustadları məhz bu səbəbdən mürüvvəti tövbədən sonra ikinci meydan kimi təqdim ediblər.
Xacə Abdullah Ənsari mürüvvəti belə izah edir: “Mürüvvət tövbədən doğar, özünlə ağıl üzrə yaşamaq, insanlarla səbir üzrə yaşamaq və Allah ilə ehtiyac üzrə yaşamaqdır.” Bu izah təkcə dini və mənəvi deyil, həm də psixoloji baxımdan tam bir insan modeli təqdim edir. Mürüvvət nə kişi, nə qadın anlayışıdır, bu yalnız xarakter halıdır və hər iki cinsdə eyni dərəcədə mövcud ola bilər. Mürüvvət insanın özünü şişirtmədən yaşaması, başqasını alçaltmadan münasibət qurması və Allah qarşısında iddiasız qalmasıdır.
Müasir psixoloji baxış
Müasir psixologiyada mürüvvət anlayışı daxili bütövlük və emosional intellekt çərçivəsində qiymətləndirilir. Carl Jung bu anlayışı “Self” anlayışı ilə izah edir, yəni insanın bütün daxili təbəqələrini – düşüncələrini, hisslərini və instinktiv reaksiyalarını – harmonik şəkildə birləşdirə bilməsi. Müasir psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, özünə hörmət və daxili balans olmadan insan başqalarına empati və hörmət göstərə bilmir. Özünü alçaldan və ya daim özünü tənqid edən insanlar ya başqaları tərəfindən istifadə edilir, ya da uzun müddətdə daxili gərginlik və psixoloji yüklənmə yaşayırlar.
Mürüvvətin üç rüknü – özünlə ağıl, insanlarla səbir və Allah ilə ehtiyac – müasir psixologiyada da insanın psixoloji sağlamlığı üçün vacib prinsiplər kimi qiymətləndirilir. Özünü dərk edən insan sərhədlərini bilir, başqalarına qarşı səbir göstərir və həyatın nəzarətində olmayan məsələlər qarşısında iddiasız olur. Bu yanaşma, psixoloji elastiklik, stress idarəetməsi və emosional tənzimləmə kimi müasir psixoloji konseptlərlə üst-üstə düşür.
Mürüvvətin üç əsas sütunu
1. Özünlə ağıl üzrə yaşamaq
Bu prinsip insanın özünü tanıması, eqoizm və ya özünü əzmək arasında balansı qorumasıdır. Sağlam özünüdərk olmadan insan başqasına hörmət edə bilməz. Özünə hörmət ruhun onurğa sütunudur və bu sütun zəif olduqda insan həyatda dik durmaqda çətinlik çəkir.
2. İnsanlarla səbir üzrə yaşamaq
Mürüvvət burada başqalarını dəyişdirməyə çalışmamaq, hər kəsi tutumu qədər qəbul etmək, xətalara bəhanə tapmaq və kin yığmamaq kimi xüsusiyyətləri əhatə edir. Kin daşıyan insanın daxili inkişafı dayanar və yol gedə bilməz. Səbir həm ruhi gigiyena, həm də emosional sağlamlıqdır.
3. Allah ilə ehtiyac halında yaşamaq
Bu mərhələdə insan artıq iddia etmədən yalnız ehtiyacına görə Allaha yönəlir, şükür etməyi öyrənir və etdiyi yaxşılığı böyütmür. Özünü alçaltmaqla Allaha ədəblə baxır və daxili balansını qoruyur.
Mürüvvət mərhələsini keçən insan yumşalır, yüngülləşir, lakin zəifləməz. Bu, həm psixospiritual, həm də psixoloji baxımdan insanın yetkinliyinin başlanğıcıdır. Mürüvvət üç sütun üzərində dayanır: özünlə ağıl, insanlarla səbir, Allah ilə ehtiyac, və insanın xarakterini gücləndirir, daxili harmoniya yaradır və həm özünə, həm başqalarına, həm də Tanrı qarşısında balanslı yaşamasına imkan verir.
Hələ şərh yoxdur, şərhinizi aşağıya əlavə edin!