Bağışlama Terapiyası – Elm və Mənəviyyatın Körpüsü

Bağışlama – insanın həm psixoloji, həm sosial, həm də mənəvi baxımdan azadlığa çıxma prosesidir. Bu anlayış uzun illər dini və etik mənbələrdə yer alsa da, onu elmi çərçivədə sistemləşdirən ilk mütəxəssislərdən biri Professor Robert Enright olmuşdur.
O, Viskonsin-Medison Universitetində apardığı 30 illik tədqiqatlarla bağışlamanı psixoloji şəfa prosesinə çevirmiş və bu istiqamətdə “Forgiveness Therapy” (Bağışlama terapiyası) modelini formalaşdırmışdır.

Enrighta görə, bağışlama sadəcə qəzəbi buraxmaq deyil, bizə haqsızlıq edənlərə qarşı mərhəmət göstərə bilmək cəsarətidir. Bu yanaşma müasir psixologiyanın emosional tənzimləmə, empati və motivasiya nəzəriyyələri ilə üst-üstə düşür. Maraqlıdır ki, bu tapıntılar ilahi dinlərdə xüsusilə Quran-i Kərim də əsrlərdir vurğulanan dəyərlərlə də səssiz şəkildə uzlaşır — sanki elm, mənəviyyatın sirlərini təsdiqləyir.

Bağışlama terapiyası, elm və mənəviyyatın kəsişdiyi bir şəfa yoludur.

Bağışlama Terapiyası nədir?

Forgiveness Therapy — qəzəb, kin, günahkarlıq və ağrı kimi davamlı mənfi emosiyaları işləyərək, insanın daxili sakitliyə və mənəvi bütövlüyə çatmasına kömək edən bir elmi və əxlaqi yanaşmadır. Enright bu prosesi dörd mərhələdə izah edir:

1. Ortaya çıxarma mərhələsi – İnsan qəzəb, kədər və haqsızlıq hisslərini tanıyır. Psixoloji baxımdan bu, duyğusal fərqindəlik mərhələsidir.

2. Qərar mərhələsi – Bağışlamağa cəhd qərarı verilir. Bu mərhələ könüllülük prinsipinə əsaslanır, məcburiyyət yoxdur.

3. İşləmə mərhələsi – Günahkarı yalnız etdiyi səhvlərlə deyil, bir insan kimi görmək, empati qurmaq öyrənilir. Bu mərhələdə mərhəmət emosiyası inkişaf edir.

4. Kəşf mərhələsi – İnsan qəzəbdən azad olur, özünü sevmə və ümid hissi artır. Bu mərhələ “nəfsin sakitləşməsi” ilə üst-üstə düşür.

“Bağışlamaq, yalnız başqasını azad etmir, insanı öz qəlbinin zəncirindən də azad edir.”
— İmam Əli (ə)

Bağışlama terapiyası nə deyil?

• Barışmaq deyil: Bağışlama daxili bir haldır, barışıq isə qarşılıqlı etimad tələb edir.

• Ədalətdən imtina deyil: Quranda deyilir: “Kim bağışlayar və düzəldərsə, onun mükafatı Allahdandır.” (əş-Şura, 40). Yəni bağışlama ədaləti inkar etmir.

• Zəiflik deyil: Elm göstərir ki, bağışlama güclü emosional tənzimləmə qabiliyyətidir; dini baxımdan isə bu, təqva və mərifət əlamətidir.

Elm və Mənəviyyatın Kəsişməsi

Enright və həmkarlarının tədqiqatları göstərir ki, bağışlama depressiya, narahatlıq və stress səviyyələrini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Hətta ürək-damar sistemində müsbət dəyişikliklər müşahidə olunur.
Bu, psixofizioloji baxımdan bağışlamanın beyində mükafat sistemini aktivləşdirməsi ilə bağlıdır.
Qurani baxış isə bu mexanizmi başqa dildə ifadə edir:

“Bağışlayanlar və insanların səhvlərini örtənlər – Allah onları sevər.” (Ali-İmran, 134)

Beləcə, elm və iman eyni həqiqəti iki fərqli dildə ifadə edir:
Bağışlama, həm bioloji, həm psixoloji, həm də ruhi səviyyədə şəfa verir.

Bağışlama terapiyası və şəxsiyyətin yenilənməsi

Bağışlayan insan artıq özünü qurban kimi deyil, mənəvi cəhətdən azad və fəal biri kimi dərk etməyə başlayır.
Enright bunu “paradoksal dəyişmə” adlandırır: başqasına mərhəmətlə yanaşdıqca, insan öz kimliyini tapır.
Əhli-beyt məktəbində bu, “nəfsin tərbiyəsi” adlanır — insan öz qəzəbinə hakim olduqca, Allahın rəhmətinə yaxınlaşır.

Kollektiv və Sosial Bağışlama

Enrightın fikrincə, bağışlama yalnız fərdi deyil, qrup və cəmiyyət səviyyəsində də mümkündür.
Tarixi haqsızlıqları və nəsillərarası kinləri sağaltmaq üçün bağışlama kollektiv bir empati aktıdır.
İslamda bu prinsip ümumi barış və ümmət ruhunun qorunması kimi təqdim olunur:

“Əgər bağışlasanız, bu təqvaya daha yaxındır.” (əl-Bəqərə, 237)

Uşaqlara bağışlama terapiyasının dəyərlərini öyrətmək

Enright və Beynəlxalq Bağışlama İnstitutu 4–18 yaş arası uşaqlara hekayələr vasitəsilə bağışlamağı öyrədən proqramlar hazırlayıb.
Nəticələr göstərib ki, bu təlim empati və emosional dayanıqlılığı artırır.
Bu, Əhli-beyt məktəbindəki tərbiyə fəlsəfəsi ilə də səsləşir – uşaqlara mərhəmət və səbir aşılanır ki, gələcəkdə ədalətli və anlayışlı fərdlər olsunlar.

Nəticə: Bağışlama terapiyası elm və iman arasında körpü yaradır.

Bağışlama nə zəiflik, nə də təslimiyyətdir.
Bu, insanın daxili gücünü bərpa etməsidir — elmi dildə emosional tənzimləmə, mənəvi dildə isə nəfsin arınması adlanır.
Professor Robert Enrightın elmi irsi və İslamın mənəvi hikməti bu nöqtədə birləşir:
insan bağışlayanda, həm psixoloji, həm də ruhani cəhətdən şəfa tapır

“Bağışlamaq bir seçimdir — və bu seçim, insanın ən dərin yaralarına işıq salan yoldur.”
— Professor Robert Enright

Bağışlama terapiyası insanın daxili bütövlüyünü bərpa edən mənəvi və elmi bir modeldir

© 2025 agilahmad.com
Bu məqalə BPSS (Bioloji, Psixoloji, Sosial, Ruhani) modelinə əsasən hazırlanmışdır.
Mənbələr: Robert D. Enright, Qurani Kərim, Nəhcül-Bəlağə.